اصفهان شهر مساجد

«اصفهان » یکی از کهن ترین شهرهای ایران است ، به گونه ای که بنای شهر اصفهان رابه ” تهمورث دیوبند” پادشاه اسطوره­ای سلسه ی پیشدادی نسبت داده ­اند این نکته نشان دهنده­ی قدمت این شهر در فلات مرکزی ایران است . اصفهان در ادوار تاریخی پیش از اسلام دارای اهمیت فراوانی بوده به گونه­ای که در دوران شاهنشاهی هخامنشیان با نامه­های “جی” ، “گابا” ، “گی” ویا “گابیان” خوانده می­شد در دوران شاهنشاهی اشکانیان با توجه به شهادت منابع تاریخی به نظر می­رسد به دلیل امنیتی که این شهر نسبت به تیسفون (پایتخت اشکانیان در عراق ) داشت «پارتها» اصفهان را مخزن اوراق و اسناد دولتی خود کرده بودند .

 در عصر سلطنت شاهشاهان «ساسانی» اصفهان در قلمرو اشراف (نژادگان) و الاتبار اریایی نژاد (وسپوهران) قرار داشت و به دلیل قرار داشتن در مرکز شاهنشاهی و با توجه به زاینده رود از نظر نظامی و اداری اهمیت فراوانی بود. لذا در این دوران نیز با نام­هایی نظیر “سپاهان” و “سپهان” به معنای اردوگاه سپاهیان خوانده می­شد . ( در دوران اسلامی اصفهان در سه دوره تاریخی در کنار فراز و نشیب­های فراوان به عنوان پایتخت سلسه­های “دیالمه”،”سلاجقه”و”صفویان” انتخاب شد . لذا این شهر از هرکدام از این دوران­ها یادگاری­هایی را در خود جای داده است که از آن جمله می­توان به مسجد «جامعه عتیق » (دائره المعارف هزار سال تحول معماری ایران) ، قلعه طبرک ، قلعه شاه دز … اشاره کرد در دوران شاهنشاهی خاندان «صفوی» یعنی هم زمان با سده یازدهم هجری قمری (سده هفدهم میلادی) بود،که اصفهان از نظر فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی رونق فراوانی یافت و یکی از بزگترین و توسعه یافته ترین شهرهای مشرق زمین به شمار می­رفت . 

اصفهان شهر مساجد

پس از انتخاب اصفهان به پایتخت سلسله صفوی و بلوغ فکری و اعتقادی مردمان فلات مرکزی ایران و در طول ۱۴۰۰ سال تمدن دوران اسلامی ، مساجد متعددی در اصفهان بنا گردید که هرکدام از نظر معماری و تزئینات وابسته به آن در نوع خو در سراسر جهان اسلام کم نظیر و یا حتی شاید بی نظیرند . روی همین اصل ، این شهر به غیر این که به تمثیل معروف “اصفهان نصف جهان ” خوانده شده به عنوان “شهر گنبدهای فیروزه­ای ” هم مشهور شده است .

پس از انتقال پایتخت از قزوین به اصفهان در دوران سلطنت شاه عباس اول صفوی (۱۰۰۶ه ق) فعالیت عمرانی وسیعی را شاه و کارگزارانش و در رأس آنان ، شیخ بهاءالدین جبل عاملی جهت نوسازی و بهسازی پایتخت بزگترین امپراطوری ایران پس از اسلام انجام پذیرفت و دراین میان فعالیت در زمینه ساخت و ساز مسجد آن هم در پایتخت سلسله­ای که تشیع دوازده امامی را به عنوان مذهب رسمی ایران پذیرفته بود.

بسیار چشمگیر بود که در حوزه­های مختلف فکری جهش بزرگی را در توسعه فرهنگ و تمدن ایران  پس از اسلام پدید آورد . روی همین اصل در اکثر محلات اصفهان (جدای از مساجد جامع ) مساجد متعددی بنا گردید. به گونه­ای که این مطلب از دید گردشگران خارجی نیز پوشیده نماند . لذا برخی از این گردشگران نظیر “دن گارسیا” ، “کمپفر” و “شوالیه شاردن” در سفرنامه­های خود از مساجد اصفهان سخن رانده­اند ( درباره اهمیت ای مطلب به سفرنامه “شوالیه شاردن” می­توان اشاره نمود که تعداد مساجد اصفهان  را در عصر صفوی باب بر می­شمارد .

حال با توجه به مجال اندکی که پیش رو است کوشش شده تا درباره­ی مساجد اصفهان در عصر صفوی سخن رانده شود که دراین میان ، سه باب از ممتازترین مساجد اصفهان که در طول بیش از یکصد سال تحول معماری و شهرسازی این شهر (درطول دوران پایتختی اصفهان)در عصر صفوی بنا شده­اند یعنی در طول سال­ها ۱۰۰۶ تا ۱۱۴۸ ه ق اتخاب و معرفی می­شوند .

مسجد امام (جامع عباسی)

«مسجد امام» در جبهه جنوبی میدان «نقش جهان »  قرار دارد و از نظر گردشگران خارجی از جمله بزگترین و زیباترین مساجد جهان اسلام  به شمار می­رود . این مسجد در سال ۱۰۲۰ ه ق به فرمان «شاه عباس اول » بنا شده معمار آن « استاد علی اکبر اصفهانی » یکی از مشهورترین معماران مکتب اصفهان در شهر سازی عصر صفوی است ( با توجه به فشاری که شاه عباس برای اتمام این مسجد به معماران وارد آورد سر در و تزیینات کاشیکاری وابسته به آن به منظور تکمیل آرایش اطراف میدان سال ۱۰۲۵ ه ق به اتمام رسید .

ساخت و ساز و تزیین سایر قسمت­های این مسجد عظیم تا آخرین سال حیات شاه عباس اول (۱۰۳۸ هق) ادامه داشت لکن ادامه ساخت بنا و مرمت فضاهایی که به مسجد اضافه شد در زمان جانشینان وی یعنی شاه صفی اول ، شاه عباس دوم و شاه صفی دوم (سلیمان) ادامه یافت . به گونه­ای که آخرین ترخی که در کتیبه­ های این مسجد موجود است ، کتیبه سر در غربی مسجد سال ۱۰۷۷ ه ق رابرخود دارد .

درباره_ی این مسجد و زیبایی­های منحصر به فرد آن سخن بسیار رفته ، لکن آنچه می­توان در اینجا به عنوان خلاصه­ای از تمامی گفته­ های محققان و گردشگران اشاره کرد چنین است : «در انتهای میدان نقش جهان ایوانی بلند قراردارد که برروی دهلیزی بنا شده و سقفش با مقرنس و کاشی­های مینادار و آیان قرآنی مزین گردیده و در دو طرفش دو مناره بلند است که روی بدنه­ی آن همان تزئینات به شکل مارپیچ به کاررفته است برخی محققان این ایوان را یکی از زیباترین و گیراترین ایوان­هایی که در ایران بنا شده و حتی یکی از چشمگیرترین و اغنا کننده ترین ایوان­هایی که در جهان بنا شده می­دانند .

در بالای ای ایوان شکل دو طاووس بر روی کاشی جلوه­گری می­کنند که نمادی از پرندگان بهشتی هستند درب اصلی مسجد که در زیر مقرنس­های باشکوه ایوان ورودی قرار گرفته با نقره و طلا پوشش یافته و حاوی اشعاری در حاشیه در با خط نستعلیق حک شده و سال نصب در را به دوران شاه صفی اول (با حروف ابجد نسبت می­دهد پس از عبور از ایوان سر در ورودی ، وارد یکی هشتی با دالانی که در وسط آن سنگاب بزرگ قراردارد کی­شویم و سپس بدون اینکه بازدید کننده احساس کند نیم چرخی به سمت راست ( در زاویه ۴۵درجه) می­زند که این نکته از یک سو باعث شده تا بنای اصلی گنبدخانه و محراب مسجد به سمت قبله قرار گیرد و از سوی دیگر این انحراف بنا اصلی نسبت به ایوان ورودی و میدان چنان استادنه انجام شده ، که باعث می­شود تمامی بنای اصلی مسجد از تمامی جهات میدان در کنار ایوان ورودی قابل رؤیت باشد پس از عبور این دالان است که صحن اصلی مسجد نمودار می­شود ،

بنایی که با تزییناتی حوی صد هزار قطعه کاشی فیروزه­ای و سبز و زرد رنگ با نقش­های گل و بوته  جلوه­گر می­شود. در ابتدا صحن اصلی و سپس فضای اصلی مسجد که بصورت چهار ایوانی است در اطراف صحن اصلی پدیدار می­شود ، در روبرو فضای گنبدخانه و شبستان­های اصلی و در طرفین ایوان­های دیگر مساجد و دو مدرسه دینی تابستانی و زمستانی ویژه علوم دینی خودنمایی می­کند که در یکی از آنها ساعت شاخص شرعی نیز وجود دارد ،

 نکته قابل توجه درباره­ی این مسجد رفیع و با عظمت شبستان اصلی همراه با دو گلدسته است ، این گنبد به شکل دو پوسته (درپوش) ساخته شده به گونه­ای که صدا در زیر آن چندین بار انعکاس می­یابد ارتفاع بنای اصلی و گنبدخانه از سطح صحن اصلی تا بالا گنبد و مناره­ها بیش از ۵۰متر است .

 نکته قابل توجه دیگر در این بنای عظیم ، وجود کتیبه­ های متعدد در سر در ورودی و ایوان­های داخلی است که همگی با خط زیبای اساتید خوشنویسی عصر صفوی هم چون “علیرضا عباسی” و “محمدرضا امامی” بر روی کاشی­های ایوان نگاشته شده­اند هم­چنین تمامی دیوارهای کریدورها ، حیاط،شبستان­ها، چهل ستون­ها مسجد (شبستان­های اصلی) و دیواره­های به ارتفاع دو متر از کف با سنگ­های نفیس پوشده شده­اند ، که این نکته در محراب شبستان اصلی و منبر کنار آن نیز واضح تر به چشم می­خورد .

اگربخواهیم در یک جمله این مسجد زیبا را وصف کنیم ، تنها می­توان به ذکر این جمله اشاره کرد که، تمامی تزئینات کاشی­های معرق و هفت رنگ این مسجد زیبا و نقوش مربوط به آن که همگی گل و بوته و شکوفه­های بهاری هستند ، نمادی از حضور جلودانی روح در باغ­های آسمانی هستند .

مسجد شیخ لطف اله

در جانب شرقی میدان نقش جهان مسجدی سر پوشیده همراه با کاشی کاری و گنبد منحصر به فرد خود می­درخشد این مسجد درست مقابل کاخ «عالی قاپو» قراردارد و از جمله زیباترین مساجد جهان اسلام به شمار می­رود طرح این مسجد در زمانی که نقشه­ی چهار باغ و باغ هزار جریب به مرحله اجرا درآمد ریخته شد لذا در سال ۱۰۱۱ ه ق کار ساخت مسجد آغاز و در سال ۱۰۲۸ هق به اتمام رسید در حین اتمام این مسجد بود ، که شاه عباس و کارگزارانش به فکر ساخت مسجد جامع عباسی در سمت جنوب میدان افتادند. «شاه عباس اول» دستور ساخت این مسجد را به افتخار حضور یکی از روحانیون برجسته­ی شیعه که از جبل عامل لبنان به ایران آمده بود داد.

 و به نام وی یعنی “شیخ لطف اله جبل عاملی ” نامگذاری کرد . پس از اتمام بنا، از آن برای عبادت خود و خانواده­اش و همچنین شیخ لطف اله استفاده کرد . هم­چنین دستور داد در کنار مسجد مدرسه­ای بنا شود تا شیخ به تواند در آنجا به تدریس علوم دینی بپردازد براساس گزارش منابع تاریخی شیخ لطف اله تا زمان مرگش در سال ۱۰۳۲ ه ق در این مسجد و مدرسه به تدریس و عبادت اشتغال داشت باتوجه به این که مسجد ، محل تدریس شیخ لطف اله و محل عبادت خاندان سلطنتی بود ، هیچ یک از گردشگران خارجی در عهد صفویه به مسجد راه نداشتند و نتوانستند گزارش جامعی از آن ارائه کنند.

دریک نگاه کای مسجد شیخ لطف اله در مقایسه با مسجد امام طرحی ساده دارد و آن عبارت است از گنبدی بزرگ روی تالار مربعی شکل که دارای صحن و گلدسته نیست . اما آنچه را از سایر مساجد متمایز می­کند تزئینات منحصر به فرد ، طراحی و معماری آن نسبت به زاویه «قبنه» و میدان است .

در ابتدای ورود به این مسجد با ایوان زیبایی برخورد می­کنیم که با کاشیکاری و مقرنس ­های زیبایی تزئین یافته و کمی از سطح میدان بلندتر است . کتیبه­ی سردر، ایوان به خط ثلث و با کاشی سفید معرق بر زمینه لاجوردی کار « استاد علیرضا عباسی» است پس از آن به یک دالان وارد می­شویم ، در اینجا هنرمندان با یک چرخش ۴۵ درجه بیننده را به شبستان اصلی هدایت می­کند این دالان از محور شمال به جنوب چرخشی به سمت قبله دارد بدون اینکه بیننده متوجه انحراف مسجد نسبت به زاویه میدان شود .

بنای مسجد بر یک چهار ضلعی استوار است که در قسمت بالاتر به هشت ضلعی تبدیل شده  و در نهایت دایر موار به ساقه­ی گنبد می­پیوندد گنبد این مسجد کم ارتفاع­تر از مسجد امام است و از خارج دارای خطوطی اسلیمی است که به طرز باشکوهی بر زمینه­ی نخودی رنگ گنبد گسترده شده و هماهنگی بی نظیری را در نقش و طرح رنگ به نمایش می­گذارد اما اوج هنر تزئینات مساجد اصفهان در شبستان اصلی و فضا داخلی گنبد «مسجد شیخ لطف اله » نمایان می شود که اوج نبوغ هنرمندان ایرانی است.

 در داخل گنبد و رأس آن شبکه­ی از نقوش لیمویی شکل ایجاد شده که با دور شدن از شمسه­ای که در رأس قراردارد بزگتر می­شوند این نقوش با آجر ساده احاطه شده­اند و داخل هر نقوش با طرح شاخ و برگ که روی گچ نشانده شده زینت یافته­اند در ادامه کتیبه­هایی به صورت کمربند دور فضای داخل گنبد را فراگرفته­اند .

پس از آن نور از درون پنجره­های مشبکی که دور تادور ساقه­ی گنبد را فرا گرفته به درون می­تابد پرتو فکنی شعاع­های نور از درون مشبک­های پنجره همراه با سایه روشن و کاشی­های زیبا معرق و هفت رنگ همراه با نقوش اسلیمی که از رأس گنبد تا کف زمین را در برگرفته ،

نکته قابل توجه محراب زیبایی مسجد شخ لطف اله است که با هزاران قطعه کاشی معرق و مقرنس­های زیبا تزئین یافته است.

 محمدرضا بن استاد حسین بناءاصفهانی» این مسجد دارای شبستان زمستانی در زیر شبستان اصلی است که محل تدریس و وعظ و همچنین اقامه نماز در فصولی همانند زمستان بوده است در وصف این مسجد زیبا بسیار میتوان سخن گفت لکن در پایان به این جملات میتوان بسنده کرد « کوچکترین نقطه ضعفی در این بنا دیده نمی­شود اندازه­ها بسیار مناسب نقشه­ی طرح بسیار قوی و زیبا و بطور خلاصه توافقی است بین یک دنیا شور و هیجان و یک سکوت و آرامش با شکوه که نماینده­ی ذوق سرشار زیبا شناسی بوده  است.

مسجد چهارباغ

«مسجد چهارباغ» در بخش شرقی گردشگاه بزرگ چهارباغ قرار گرفته و در اوآخر عصر صفوی به منضور استفاده طلاب علوم دینی بنا شده تاریخ شروع بنا سال ۱۱۱۶ ه ق است و در واپسین ایام سلطنت خاندان صفوی یعنی در سال ۱۱۲۶ ه ق و در دوران سلطنت « شاه سلطان حسین » ( آخرین شاه صفوی پیش از هجوم افاغنه به ایران ) به پایان رسید .

این مسجد با نام­هائی نظیر مسجد سلطانی نیز خوانده می­شد ه ، هم­چنین به دلیل این که به دستور مادر شاه سلطان حسین این مسجد بنا شد و وی موقوفاتی را نیز برای آن تعیین کرد به نام مسجد « مادرشاه » نیز معروف بوده.

مدرسه چهارباغ ، همان طور که عنوان شد در شرق محور اصلی چهار باغ واقع شده و در شمال آن نیز بازار بزرگی که در آن عصر با نام « بازارچه شاهی» معروف بود و هم اینک با نام « بازار هنر» خوانده می­شود همچنین در جانب شرقی مسجد کاروانسرای عظیمی از عصر صفوی باقی است که در دهه­های اخیر با تغییر کاربری از زیبا تیرن اقامتگاه­های ایران و حتی جهان تبدیل شده است .

مدرسه چهارباغ شامل سردری باشکوه وزیبا است که هفده طاق نما به صورت دوطبق و از جنس آجر دردو طرف سردر ورودی خودنمائی می­کنند در ساختن از اره­ها و سکوهائی که در طرفین سردر ایجاد شده از سنگ مرمر استفاده شده است سر در ورودی حاوی تزئینات باشکوهی شامل کاشی و مقرنس­هاس زیبائی است .

که در زیر تاق سردر خودنمائی می­کنند و اوج تجربه و نبوغ کاشیکاری هنرمندان را پس از گذشت یکصد سال از پایتختی اصفهان در خود جلوه گر نموده است “در” ورودی مسجد همانند در ورودی مسجد جامع عباسی ، به طرز باشکوهی از جنس چوب و با روکش طلا و نقره تزئین یافته و اشعاری راهمراه با نقوش مختلف ، هنرمندان قلمزن و زر گر بر روی آن نقش بسته اند در سردر ورودی کتیبه­ای از کاشی سفید معرق بر زمینه لاجوردی بخط ثلث وجود دارد که به خط “عبدالرحیم جزائری” استو هم چنین اشعاری نیز به خط نستعلیق برکاشیکاری های اطراف سردر وجود دارد .

بخش داخلی مسجد شامل هشتی ورودی صحن اصلی ، بنای گنبدخانه همراه با دو مناره و حجرهائی در دوطبقه است که گرداگرد صحن اصلی را دربرگرفته­اند. هشتی ورودی ازجمله منحصر به فردترین بخش مسجد از نظر تزئینات است این هشتی دارای سقفی گنبدی شکل است ، که دارگاه­های بزرگی به سمت صحن اصلی و دالان­های فرعی دارد هشتی داردای ازاره هائی از سنگ مرمر است .

دیواره­های این بخش با کاشی های زیبا معرق تزئین یافته­اند که در کنار آنها کتیبه­های زیبائی به خط” محمد اصفهانی ”  ” علی تقی امامی ” موجود است . سقف هشتی دارای تزئینات کاشی کاری معرق است هم­چنین سنگاب ظریفی نیز در میانه هشتی خودنمائی می­کند که بر زیبایی این بخش از مسجد افزوده است و مدرسه ، دارای حیاطی به طول ۵/۶۵ و عرض ۵/۵۵ می­باشد در بخش جنوبی حیاط، بنای گنبدخانه قرار دارد که دارای گنبدی دو پوش و دوگلدسته به ارتفاع ۳۸ متر است گنبد و گلدسته ها با کاشی زیبائی آراسته شده­اند کاشی­های گنبد همراه با گل و بوته­های سفید و زرد و حنائی  به شکل اسلیمی برزمینه فیروزه­ای است .

دور گنبد در قسمت پائین آن کتیبه­ای حاوی آیاتی از قرآن کریم با خط ثلث است سرتاسر ایوان حجره­های تاق نماه و سقف زیر گنبد همانند مسجد جامع عباسی ، پوشیده از کاشی­های رنگارنگ است وکتیبه­هایی حاوی احادیث ائمه و ستایش چهارده معصوم ، که تأکیدی بر مذهب تشیع دوازده امامی ایرانیان خودنمائی می­کند.

هم­چنین حیاط اصلی مسجد با درختان کهنسال و سر به فلک کشیده همراه با نهری که از مرکز آن می­گذرد کاشیکاری تمام بدنه حجره­ها و ایوان­ها صحنه  دلپذیری را برای هر بیننده­ای فراهم می­آورد و روی همین اصل است که اکثر گردشگران خارجی که حتی پس از دوران شکوه اصفهان در عصر صفوی از این مسجد دیدار کرده­اند نتوانسته­اند از جاذبه­های این مسجد باشکوه سخن نرانده و محوجذابیته­های بیشمار آن نشوند .

با توجه به بضاعت اندک علمی و مجال اندکی که در اختیار بود این مختصر کوششی است در جهت معرفی بخش کوچکی از جاذبه­های شهری که در قلب فلات تمدن ساز مرکزی ایران قرار گرفته و ” موزه­ای بزرگ در زیر آسمان با این امید که مقبول تمامی دوستداران میراث این سرزمین واقع شود .

منابع مقاله در دفتر نشریه موجود است

اصفهان شهر مساجد

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دانلود PDF روشهای کاهش هزینه سفر
تا دقایقی دیگر لینک مستقیم PDF به ایمیلتان ارسال می شود.
Increase more than 700% of Email Subscribers!
Dolor aliquet augue augue sit magnis, magna aenean aenean et! Et tempor, facilisis cursus turpis tempor odio. Diam lorem auctor sit, a a? Lundium placerat mus massa nunc habitasse, arcu, etiam pulvinar.
  • Goblinus globalus fantumo tubus dia
  • Scelerisque cursus dignissim lopatico
  • Montes vutario lacus quis preambul den
  • Leftomato denitro oculus softam lorum
  • Spiratio dodenus christmas gulleria tix
  • Dualo fitemus lacus quis preambul pat
  • Montes vutario lacus quis digit turtulis
  We hate spam and never share your details.
دانلود PDF روشهای کاهش هزینه سفر
فقط چند لحظه تا دانلود فایل PDF فاصله دارید.
ما هم مانند شما از ایمیل های اسپم متنفریم.
خبرنامه ویزای کشورهای مختلف
این خبرنامه ویژه اخبار و رویدادها در زمینه ویزای کشورهای مختلف می باشد. برای کسب اطلاع از رویدادهای گردشگری، می توانید به صفحات دیگر سایت مراجعه کنید.
SUBSCRIBE TO NEWSLETTER
Turpis dis amet adipiscing hac montes odio ac velit? Porta, non rhoncus vut, vel, et adipiscing magna pulvinar adipiscing est adipiscing urna. Dignissim rhoncus scelerisque pulvinar?
پس از وارد کردن ایمیل، pdf شروع به دانلود می کند.