اصفهان شهر مساجد

اصفهان شهر مساجد

«اصفهان » یکی از کهن ترین شهرهای ایران است ، به گونه ای که بنای شهر اصفهان رابه ” تهمورث دیوبند” پادشاه اسطوره­ای سلسه ی پیشدادی نسبت داده ­اند این نکته نشان دهنده­ی قدمت این شهر در فلات مرکزی ایران است . اصفهان در ادوار تاریخی پیش از اسلام دارای اهمیت فراوانی بوده به گونه­ای که در دوران شاهنشاهی هخامنشیان با نامه­های “جی” ، “گابا” ، “گی” ویا “گابیان” خوانده می­شد در دوران شاهنشاهی اشکانیان با توجه به شهادت منابع تاریخی به نظر می­رسد به دلیل امنیتی که این شهر نسبت به تیسفون (پایتخت اشکانیان در عراق ) داشت «پارتها» اصفهان را مخزن اوراق و اسناد دولتی خود کرده بودند .

 در عصر سلطنت شاهشاهان «ساسانی» اصفهان در قلمرو اشراف (نژادگان) و الاتبار اریایی نژاد (وسپوهران) قرار داشت و به دلیل قرار داشتن در مرکز شاهنشاهی و با توجه به زاینده رود از نظر نظامی و اداری اهمیت فراوانی بود. لذا در این دوران نیز با نام­هایی نظیر “سپاهان” و “سپهان” به معنای اردوگاه سپاهیان خوانده می­شد . ( در دوران اسلامی اصفهان در سه دوره تاریخی در کنار فراز و نشیب­های فراوان به عنوان پایتخت سلسه­های “دیالمه”،”سلاجقه”و”صفویان” انتخاب شد . لذا این شهر از هرکدام از این دوران­ها یادگاری­هایی را در خود جای داده است که از آن جمله می­توان به مسجد «جامعه عتیق » (دائره المعارف هزار سال تحول معماری ایران) ، قلعه طبرک ، قلعه شاه دز … اشاره کرد در دوران شاهنشاهی خاندان «صفوی» یعنی هم زمان با سده یازدهم هجری قمری (سده هفدهم میلادی) بود،که اصفهان از نظر فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی رونق فراوانی یافت و یکی از بزگترین و توسعه یافته ترین شهرهای مشرق زمین به شمار می­رفت . 

اصفهان شهر مساجد

پس از انتخاب اصفهان به پایتخت سلسله صفوی و بلوغ فکری و اعتقادی مردمان فلات مرکزی ایران و در طول ۱۴۰۰ سال تمدن دوران اسلامی ، مساجد متعددی در اصفهان بنا گردید که هرکدام از نظر معماری و تزئینات وابسته به آن در نوع خو در سراسر جهان اسلام کم نظیر و یا حتی شاید بی نظیرند . روی همین اصل ، این شهر به غیر این که به تمثیل معروف “اصفهان نصف جهان ” خوانده شده به عنوان “شهر گنبدهای فیروزه­ای ” هم مشهور شده است .

پس از انتقال پایتخت از قزوین به اصفهان در دوران سلطنت شاه عباس اول صفوی (۱۰۰۶ه ق) فعالیت عمرانی وسیعی را شاه و کارگزارانش و در رأس آنان ، شیخ بهاءالدین جبل عاملی جهت نوسازی و بهسازی پایتخت بزگترین امپراطوری ایران پس از اسلام انجام پذیرفت و دراین میان فعالیت در زمینه ساخت و ساز مسجد آن هم در پایتخت سلسله­ای که تشیع دوازده امامی را به عنوان مذهب رسمی ایران پذیرفته بود.

بسیار چشمگیر بود که در حوزه­های مختلف فکری جهش بزرگی را در توسعه فرهنگ و تمدن ایران  پس از اسلام پدید آورد . روی همین اصل در اکثر محلات اصفهان (جدای از مساجد جامع ) مساجد متعددی بنا گردید. به گونه­ای که این مطلب از دید گردشگران خارجی نیز پوشیده نماند . لذا برخی از این گردشگران نظیر “دن گارسیا” ، “کمپفر” و “شوالیه شاردن” در سفرنامه­های خود از مساجد اصفهان سخن رانده­اند ( درباره اهمیت ای مطلب به سفرنامه “شوالیه شاردن” می­توان اشاره نمود که تعداد مساجد اصفهان  را در عصر صفوی باب بر می­شمارد .

حال با توجه به مجال اندکی که پیش رو است کوشش شده تا درباره­ی مساجد اصفهان در عصر صفوی سخن رانده شود که دراین میان ، سه باب از ممتازترین مساجد اصفهان که در طول بیش از یکصد سال تحول معماری و شهرسازی این شهر (درطول دوران پایتختی اصفهان)در عصر صفوی بنا شده­اند یعنی در طول سال­ها ۱۰۰۶ تا ۱۱۴۸ ه ق اتخاب و معرفی می­شوند .

مسجد امام (جامع عباسی)

«مسجد امام» در جبهه جنوبی میدان «نقش جهان »  قرار دارد و از نظر گردشگران خارجی از جمله بزگترین و زیباترین مساجد جهان اسلام  به شمار می­رود . این مسجد در سال ۱۰۲۰ ه ق به فرمان «شاه عباس اول » بنا شده معمار آن « استاد علی اکبر اصفهانی » یکی از مشهورترین معماران مکتب اصفهان در شهر سازی عصر صفوی است ( با توجه به فشاری که شاه عباس برای اتمام این مسجد به معماران وارد آورد سر در و تزیینات کاشیکاری وابسته به آن به منظور تکمیل آرایش اطراف میدان سال ۱۰۲۵ ه ق به اتمام رسید .

ساخت و ساز و تزیین سایر قسمت­های این مسجد عظیم تا آخرین سال حیات شاه عباس اول (۱۰۳۸ هق) ادامه داشت لکن ادامه ساخت بنا و مرمت فضاهایی که به مسجد اضافه شد در زمان جانشینان وی یعنی شاه صفی اول ، شاه عباس دوم و شاه صفی دوم (سلیمان) ادامه یافت . به گونه­ای که آخرین ترخی که در کتیبه­ های این مسجد موجود است ، کتیبه سر در غربی مسجد سال ۱۰۷۷ ه ق رابرخود دارد .

درباره_ی این مسجد و زیبایی­های منحصر به فرد آن سخن بسیار رفته ، لکن آنچه می­توان در اینجا به عنوان خلاصه­ای از تمامی گفته­ های محققان و گردشگران اشاره کرد چنین است : «در انتهای میدان نقش جهان ایوانی بلند قراردارد که برروی دهلیزی بنا شده و سقفش با مقرنس و کاشی­های مینادار و آیان قرآنی مزین گردیده و در دو طرفش دو مناره بلند است که روی بدنه­ی آن همان تزئینات به شکل مارپیچ به کاررفته است برخی محققان این ایوان را یکی از زیباترین و گیراترین ایوان­هایی که در ایران بنا شده و حتی یکی از چشمگیرترین و اغنا کننده ترین ایوان­هایی که در جهان بنا شده می­دانند .

در بالای ای ایوان شکل دو طاووس بر روی کاشی جلوه­گری می­کنند که نمادی از پرندگان بهشتی هستند درب اصلی مسجد که در زیر مقرنس­های باشکوه ایوان ورودی قرار گرفته با نقره و طلا پوشش یافته و حاوی اشعاری در حاشیه در با خط نستعلیق حک شده و سال نصب در را به دوران شاه صفی اول (با حروف ابجد نسبت می­دهد پس از عبور از ایوان سر در ورودی ، وارد یکی هشتی با دالانی که در وسط آن سنگاب بزرگ قراردارد کی­شویم و سپس بدون اینکه بازدید کننده احساس کند نیم چرخی به سمت راست ( در زاویه ۴۵درجه) می­زند که این نکته از یک سو باعث شده تا بنای اصلی گنبدخانه و محراب مسجد به سمت قبله قرار گیرد و از سوی دیگر این انحراف بنا اصلی نسبت به ایوان ورودی و میدان چنان استادنه انجام شده ، که باعث می­شود تمامی بنای اصلی مسجد از تمامی جهات میدان در کنار ایوان ورودی قابل رؤیت باشد پس از عبور این دالان است که صحن اصلی مسجد نمودار می­شود ،

بنایی که با تزییناتی حوی صد هزار قطعه کاشی فیروزه­ای و سبز و زرد رنگ با نقش­های گل و بوته  جلوه­گر می­شود. در ابتدا صحن اصلی و سپس فضای اصلی مسجد که بصورت چهار ایوانی است در اطراف صحن اصلی پدیدار می­شود ، در روبرو فضای گنبدخانه و شبستان­های اصلی و در طرفین ایوان­های دیگر مساجد و دو مدرسه دینی تابستانی و زمستانی ویژه علوم دینی خودنمایی می­کند که در یکی از آنها ساعت شاخص شرعی نیز وجود دارد ،

 نکته قابل توجه درباره­ی این مسجد رفیع و با عظمت شبستان اصلی همراه با دو گلدسته است ، این گنبد به شکل دو پوسته (درپوش) ساخته شده به گونه­ای که صدا در زیر آن چندین بار انعکاس می­یابد ارتفاع بنای اصلی و گنبدخانه از سطح صحن اصلی تا بالا گنبد و مناره­ها بیش از ۵۰متر است .

 نکته قابل توجه دیگر در این بنای عظیم ، وجود کتیبه­ های متعدد در سر در ورودی و ایوان­های داخلی است که همگی با خط زیبای اساتید خوشنویسی عصر صفوی هم چون “علیرضا عباسی” و “محمدرضا امامی” بر روی کاشی­های ایوان نگاشته شده­اند هم­چنین تمامی دیوارهای کریدورها ، حیاط،شبستان­ها، چهل ستون­ها مسجد (شبستان­های اصلی) و دیواره­های به ارتفاع دو متر از کف با سنگ­های نفیس پوشده شده­اند ، که این نکته در محراب شبستان اصلی و منبر کنار آن نیز واضح تر به چشم می­خورد .

اگربخواهیم در یک جمله این مسجد زیبا را وصف کنیم ، تنها می­توان به ذکر این جمله اشاره کرد که، تمامی تزئینات کاشی­های معرق و هفت رنگ این مسجد زیبا و نقوش مربوط به آن که همگی گل و بوته و شکوفه­های بهاری هستند ، نمادی از حضور جلودانی روح در باغ­های آسمانی هستند .

مسجد شیخ لطف اله

در جانب شرقی میدان نقش جهان مسجدی سر پوشیده همراه با کاشی کاری و گنبد منحصر به فرد خود می­درخشد این مسجد درست مقابل کاخ «عالی قاپو» قراردارد و از جمله زیباترین مساجد جهان اسلام به شمار می­رود طرح این مسجد در زمانی که نقشه­ی چهار باغ و باغ هزار جریب به مرحله اجرا درآمد ریخته شد لذا در سال ۱۰۱۱ ه ق کار ساخت مسجد آغاز و در سال ۱۰۲۸ هق به اتمام رسید در حین اتمام این مسجد بود ، که شاه عباس و کارگزارانش به فکر ساخت مسجد جامع عباسی در سمت جنوب میدان افتادند. «شاه عباس اول» دستور ساخت این مسجد را به افتخار حضور یکی از روحانیون برجسته­ی شیعه که از جبل عامل لبنان به ایران آمده بود داد.

 و به نام وی یعنی “شیخ لطف اله جبل عاملی ” نامگذاری کرد . پس از اتمام بنا، از آن برای عبادت خود و خانواده­اش و همچنین شیخ لطف اله استفاده کرد . هم­چنین دستور داد در کنار مسجد مدرسه­ای بنا شود تا شیخ به تواند در آنجا به تدریس علوم دینی بپردازد براساس گزارش منابع تاریخی شیخ لطف اله تا زمان مرگش در سال ۱۰۳۲ ه ق در این مسجد و مدرسه به تدریس و عبادت اشتغال داشت باتوجه به این که مسجد ، محل تدریس شیخ لطف اله و محل عبادت خاندان سلطنتی بود ، هیچ یک از گردشگران خارجی در عهد صفویه به مسجد راه نداشتند و نتوانستند گزارش جامعی از آن ارائه کنند.

دریک نگاه کای مسجد شیخ لطف اله در مقایسه با مسجد امام طرحی ساده دارد و آن عبارت است از گنبدی بزرگ روی تالار مربعی شکل که دارای صحن و گلدسته نیست . اما آنچه را از سایر مساجد متمایز می­کند تزئینات منحصر به فرد ، طراحی و معماری آن نسبت به زاویه «قبنه» و میدان است .

در ابتدای ورود به این مسجد با ایوان زیبایی برخورد می­کنیم که با کاشیکاری و مقرنس ­های زیبایی تزئین یافته و کمی از سطح میدان بلندتر است . کتیبه­ی سردر، ایوان به خط ثلث و با کاشی سفید معرق بر زمینه لاجوردی کار « استاد علیرضا عباسی» است پس از آن به یک دالان وارد می­شویم ، در اینجا هنرمندان با یک چرخش ۴۵ درجه بیننده را به شبستان اصلی هدایت می­کند این دالان از محور شمال به جنوب چرخشی به سمت قبله دارد بدون اینکه بیننده متوجه انحراف مسجد نسبت به زاویه میدان شود .

بنای مسجد بر یک چهار ضلعی استوار است که در قسمت بالاتر به هشت ضلعی تبدیل شده  و در نهایت دایر موار به ساقه­ی گنبد می­پیوندد گنبد این مسجد کم ارتفاع­تر از مسجد امام است و از خارج دارای خطوطی اسلیمی است که به طرز باشکوهی بر زمینه­ی نخودی رنگ گنبد گسترده شده و هماهنگی بی نظیری را در نقش و طرح رنگ به نمایش می­گذارد اما اوج هنر تزئینات مساجد اصفهان در شبستان اصلی و فضا داخلی گنبد «مسجد شیخ لطف اله » نمایان می شود که اوج نبوغ هنرمندان ایرانی است.

 در داخل گنبد و رأس آن شبکه­ی از نقوش لیمویی شکل ایجاد شده که با دور شدن از شمسه­ای که در رأس قراردارد بزگتر می­شوند این نقوش با آجر ساده احاطه شده­اند و داخل هر نقوش با طرح شاخ و برگ که روی گچ نشانده شده زینت یافته­اند در ادامه کتیبه­هایی به صورت کمربند دور فضای داخل گنبد را فراگرفته­اند .

پس از آن نور از درون پنجره­های مشبکی که دور تادور ساقه­ی گنبد را فرا گرفته به درون می­تابد پرتو فکنی شعاع­های نور از درون مشبک­های پنجره همراه با سایه روشن و کاشی­های زیبا معرق و هفت رنگ همراه با نقوش اسلیمی که از رأس گنبد تا کف زمین را در برگرفته ،

نکته قابل توجه محراب زیبایی مسجد شخ لطف اله است که با هزاران قطعه کاشی معرق و مقرنس­های زیبا تزئین یافته است.

 محمدرضا بن استاد حسین بناءاصفهانی» این مسجد دارای شبستان زمستانی در زیر شبستان اصلی است که محل تدریس و وعظ و همچنین اقامه نماز در فصولی همانند زمستان بوده است در وصف این مسجد زیبا بسیار میتوان سخن گفت لکن در پایان به این جملات میتوان بسنده کرد « کوچکترین نقطه ضعفی در این بنا دیده نمی­شود اندازه­ها بسیار مناسب نقشه­ی طرح بسیار قوی و زیبا و بطور خلاصه توافقی است بین یک دنیا شور و هیجان و یک سکوت و آرامش با شکوه که نماینده­ی ذوق سرشار زیبا شناسی بوده  است.

مسجد چهارباغ

«مسجد چهارباغ» در بخش شرقی گردشگاه بزرگ چهارباغ قرار گرفته و در اوآخر عصر صفوی به منضور استفاده طلاب علوم دینی بنا شده تاریخ شروع بنا سال ۱۱۱۶ ه ق است و در واپسین ایام سلطنت خاندان صفوی یعنی در سال ۱۱۲۶ ه ق و در دوران سلطنت « شاه سلطان حسین » ( آخرین شاه صفوی پیش از هجوم افاغنه به ایران ) به پایان رسید .

این مسجد با نام­هائی نظیر مسجد سلطانی نیز خوانده می­شد ه ، هم­چنین به دلیل این که به دستور مادر شاه سلطان حسین این مسجد بنا شد و وی موقوفاتی را نیز برای آن تعیین کرد به نام مسجد « مادرشاه » نیز معروف بوده.

مدرسه چهارباغ ، همان طور که عنوان شد در شرق محور اصلی چهار باغ واقع شده و در شمال آن نیز بازار بزرگی که در آن عصر با نام « بازارچه شاهی» معروف بود و هم اینک با نام « بازار هنر» خوانده می­شود همچنین در جانب شرقی مسجد کاروانسرای عظیمی از عصر صفوی باقی است که در دهه­های اخیر با تغییر کاربری از زیبا تیرن اقامتگاه­های ایران و حتی جهان تبدیل شده است .

مدرسه چهارباغ شامل سردری باشکوه وزیبا است که هفده طاق نما به صورت دوطبق و از جنس آجر دردو طرف سردر ورودی خودنمائی می­کنند در ساختن از اره­ها و سکوهائی که در طرفین سردر ایجاد شده از سنگ مرمر استفاده شده است سر در ورودی حاوی تزئینات باشکوهی شامل کاشی و مقرنس­هاس زیبائی است .

که در زیر تاق سردر خودنمائی می­کنند و اوج تجربه و نبوغ کاشیکاری هنرمندان را پس از گذشت یکصد سال از پایتختی اصفهان در خود جلوه گر نموده است “در” ورودی مسجد همانند در ورودی مسجد جامع عباسی ، به طرز باشکوهی از جنس چوب و با روکش طلا و نقره تزئین یافته و اشعاری راهمراه با نقوش مختلف ، هنرمندان قلمزن و زر گر بر روی آن نقش بسته اند در سردر ورودی کتیبه­ای از کاشی سفید معرق بر زمینه لاجوردی بخط ثلث وجود دارد که به خط “عبدالرحیم جزائری” استو هم چنین اشعاری نیز به خط نستعلیق برکاشیکاری های اطراف سردر وجود دارد .

بخش داخلی مسجد شامل هشتی ورودی صحن اصلی ، بنای گنبدخانه همراه با دو مناره و حجرهائی در دوطبقه است که گرداگرد صحن اصلی را دربرگرفته­اند. هشتی ورودی ازجمله منحصر به فردترین بخش مسجد از نظر تزئینات است این هشتی دارای سقفی گنبدی شکل است ، که دارگاه­های بزرگی به سمت صحن اصلی و دالان­های فرعی دارد هشتی داردای ازاره هائی از سنگ مرمر است .

دیواره­های این بخش با کاشی های زیبا معرق تزئین یافته­اند که در کنار آنها کتیبه­های زیبائی به خط” محمد اصفهانی ”  ” علی تقی امامی ” موجود است . سقف هشتی دارای تزئینات کاشی کاری معرق است هم­چنین سنگاب ظریفی نیز در میانه هشتی خودنمائی می­کند که بر زیبایی این بخش از مسجد افزوده است و مدرسه ، دارای حیاطی به طول ۵/۶۵ و عرض ۵/۵۵ می­باشد در بخش جنوبی حیاط، بنای گنبدخانه قرار دارد که دارای گنبدی دو پوش و دوگلدسته به ارتفاع ۳۸ متر است گنبد و گلدسته ها با کاشی زیبائی آراسته شده­اند کاشی­های گنبد همراه با گل و بوته­های سفید و زرد و حنائی  به شکل اسلیمی برزمینه فیروزه­ای است .

دور گنبد در قسمت پائین آن کتیبه­ای حاوی آیاتی از قرآن کریم با خط ثلث است سرتاسر ایوان حجره­های تاق نماه و سقف زیر گنبد همانند مسجد جامع عباسی ، پوشیده از کاشی­های رنگارنگ است وکتیبه­هایی حاوی احادیث ائمه و ستایش چهارده معصوم ، که تأکیدی بر مذهب تشیع دوازده امامی ایرانیان خودنمائی می­کند.

هم­چنین حیاط اصلی مسجد با درختان کهنسال و سر به فلک کشیده همراه با نهری که از مرکز آن می­گذرد کاشیکاری تمام بدنه حجره­ها و ایوان­ها صحنه  دلپذیری را برای هر بیننده­ای فراهم می­آورد و روی همین اصل است که اکثر گردشگران خارجی که حتی پس از دوران شکوه اصفهان در عصر صفوی از این مسجد دیدار کرده­اند نتوانسته­اند از جاذبه­های این مسجد باشکوه سخن نرانده و محوجذابیته­های بیشمار آن نشوند .

با توجه به بضاعت اندک علمی و مجال اندکی که در اختیار بود این مختصر کوششی است در جهت معرفی بخش کوچکی از جاذبه­های شهری که در قلب فلات تمدن ساز مرکزی ایران قرار گرفته و ” موزه­ای بزرگ در زیر آسمان با این امید که مقبول تمامی دوستداران میراث این سرزمین واقع شود .

منابع مقاله در دفتر نشریه موجود است

اصفهان شهر مساجد

Please follow and like us:

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *