گنبد سلطانیه نگین فلات زنجان

سلطانیه نگین فلات زنجان

ساخت گنبد سلطانیه ۱۰سال طول کشید اما مرمت آن بعد از ۴۰ سال هنوز به پایان نرسیده است و می­رود که داربست­ها نیز به آثار باستانی این مجموعه بپیوندد . گنبد سلطانیه یکی از مهمترین و عظیم ترین بناهای آرمگاهی دوران اسلامی در ایران است که پس از کلیسای جامع مریم مقدس در فلورانس ایتالیا و مسجد ابا صوفیه استانبل ، سومین بنای عظیم تاریخی دو جهان به شمار می­رود . این بنای بسیار زیبا و عظیم از شاهکارهای هنری دوره ایلخانی و تجلیگاه هنر معماری این دوره است . گنبد سلطانیه علاوه بر شکوه و عظمت معماری که در نوع خود بی نظیر است دایره المعارفی از نقش و طرح در تزیینات معماری آن روزگارست . این بنای عظیم با گذراندن بیش از ۳۰ زلزله هنوز هم استوار در فلات زنجان نظاره گر دشت سرسبز و زیبای سلطانیه می باشد .

موقعیت جغرافیایی سلطانیه

بخش سلطانیه با وسعتی حدود ۱۵۶ هکتار در ناحیه مرکزی متمایل به غرب استان زنجان در فاصله هفت کیلومتری شمال کوه­های سلطانیه و دوازده کیلومتری جنوب کوه­های طارم و در چهارکیلومتری جاده ترازنتی تهران – زنجان – بازرگان قراردارد . قرار گرفتن کوه­های اطراف و ارتفاع مکانی منطقه را در ردیف نواحی باد خیز قرارداده و سبب شده تا سلطانیه دارای آب و هوای نسبتاً معتدل مایل به سرد و خشک باشد بیشترین درجه حرارت در تابستان­های۲۸ درجه بالای صفر و کمترین آن در زمستان­ها به ۱۵ درجه زیر صفر می­رسد و میانگین آن ۱/۱۱ سانتی گراد است .

پیشینه تاریخی سلطانیه

منطقه سلطانیه از قدیمی ترین ازمنه مورد توجه اقوام مختلف بوده و براساس کتیبه­های به دست آمده از شاهان آشور در قرن هشتم پیش از میلاد سلطانیه محل سکونت طایف جنگاور ساکارتی­ها بوده و در عهده فرمانروایان مد به نام «اربیاد» خوانده می­شده است پارت­ها آن را به نام نخستین پادشاه خود «ارساس» نامیدند علاوه بر روایات تاریخی موقعیت محلی نیز گویای این مطلب است . سلنطانیه قبل از ایلخانان مغول نیز مورد توجه بوده و شواهد باستان شناسی حاکی است که دشت سلطانیه حداقل از هزاره پنجم پیش ازمیلاد مسکونی بوده است البته کاوش­های باستانی جدید نشان داده که در این منطقه تمدن هفت هزار سال ه وجود داشته است .

وجود سفال­های نخودی رنگ مقنوش باطرح­های هندسی سیاه رنگ و همچنین سفال­های هزاره چهارم و سفال­های رنگ هزاره اول پیش از میلاد در جنوب شرقی شهر قدیم سلطانیه خود روشنگراین مدعا است.

وجه تسمیه و نام سلطانیه

نام قدیم سلطانیه شهرویان ، شهرویان ، بوده و از توابع قزوین به شمار می رفته است و مغولان آن از فورآلان نامیده و هنوز هم روستایی به نام «اولان ، در نزدیکی سلطانیه دیده می­شود تا تاریخ ۷۰۳ هجری یعنی بیش از سلطنت محمد خدابنده به نام سلطانیه موصوف نبوده است .

شاردن در سفرنامه خود درباره پیشینه شهر سلطانیه می­نویسد : سلطانیه یکی از بلادباستانی پارت­ها است اما نشانی آن را نمی­دهد .

تاریخچه بنای گنبد سلطانیه

بنای گنبد سلطانیه در دوران حکومت خدابنده در مدت ۹ سال از ۷۰۹ تا ۷۱۳ هجری قمری احداث شده و تنها بنایی ست که از مجموعه سلطانیه باقی مانده است .

آنچه مسلم است باید به حق ، معمار و سازنده بنای گنبد سلطانیه را مردی توانا هنرمند و آگاه به مسایل تزیین معماری و ساختار استاتیکی و مقاومت مصالح و سایر آرایش­های  هنری و معماری دانست بانی و سازنده این معماری زیبا و عظیم را رشیدالدین فضل الله و تاج الدین علیشاه ذکر کرده­اند اما تاکنون در هیچ قسمت این بنا کتیبه و نوشته­ای دال بر معمار و سازنده با هنرمندان مشاهده نشده است . به گواه متون تاریخی برپایی رایجاد شهر سلطانیه به زمان ارغوان بر می­گردد پس از وی پسرش ، غازان به حکومت رسید وی نیز به دلیل عمر کوتاه نتوانست ارگ را بنا کند . پس از غازان برادرش اولجابتر به حکومت رسید اما برحسب نیاز از بدو تولد تا لحظه مرگ پیوست در حال تغییر مذهب بود و وقتی دین اسلام را برگزید تصمیم گرفت ارگ سلطانیه را بنا کرده و مقبورائمه ( حضرت علی ، پیامبر و …) را به سلطانیه منتقل کند ، زیرا معتقد بود نباید قبور متبرکه در کنار قبور عثمان ، ابوبکر و غیره باشد که علمای نجف وی را متقاعد کردند که این کار شدنی نیست ، وی تصمیم گرفت از این ارگ حکومت در زمان حیات استفاده کند و مقبره وی نیز باشد .

قلعه با ارگ سلطنی

در مرکز شهر سلطانیه ، قلعه با ارگ و با مرکز سیاسی قدرت وجود داشت و تدابیر استحفاظی و استحکامت دفاعی ساخته شده در ارگ سلطانیه با حصار و برج باروری اطراف ، از آن دژی دست نیافتنی ساخته بود که در مقابل تهاجم بیگانگان مصون ماند . ارگ سلطنتی که بخش­هایی از برج و باروری آن به عرض ۳ متر با سنگ­های آهکی سبز رنگ روئیت و دارای دو دروازه در شمال و جنوب است که محدوده حاکم نشین را درشهر قدیم نشان می دهد .

محدوده ارگ سلطنتی که « کهن دژ نامیده می­شود وسط شهر سلطانیه که قدمت ۷۰۰ ساله دارد و چند دهه پایتخت ایران بوده قرار دارد ابعاد این ارگ ۴۵۰ در ۴۵۰ متر و در زمینی به مساحت تقریبی ۲۰ هکتار واقع شده و ارتفاع ۴۸ متر است این محدوده از دو بخش خندق و حصار تشکیل یافته است . حد فاصل خندق و حصار پهنه­ای به عرض ۱۷ متر و طول ۳۰ تا ۴۰ متر است و ارگ سلطنتی در میان حصار قرار دارد . جالب­ترین عنصر شهری ارگ سلطانییه مجموعه معروف به «ابواب اشبره » است که شامل مدرسه دارالشفا ، دارافیافه ، دارالسیاده ،خانقاه ، دارالکتب ، بیت القانون ، دیوانخانه­ای به نام کریاس ، مسجد جامعه و بلاخره آرمگاه سلطنتی با موقوفات بسیار و مدیریت ویژه بوده که خواجه رشیدالدین فضل الله نیز نایب التولیه آن بوده است .

بررسی­های باستان شناسی مطالعه متن­های تاریخی و شواهد عینی گویای این حقیق هستند که شهر سلطانیه در اوایل قرن هشتم هجری قمری یکی از شهرهای بسیار مهم کشور بوده اما به دلایل سیاسی فرهنگی ، اقتصادی و جغرافیایی ، پس از مرگ اولجابتو رابوسعید ، که همراه با فروپاشی پایه­های حکومتی مغول در ایران بود ، شهر سلطانیه نیز متروک و متلاشی شد هم اکنون قسمت اعظم این شهر تاریخی که یک مجموعه معماری و سندی مهم از شهرسازی در دوران مغول است در خاک موعده است از آثار این شهر عظیم تنها سه بنای مجموعه تاریخی چلپی اوغلی ، بقعه ملاحسین کاشانی و گنبد سلطانیه باقی مانده است .

گنبد سلطانیه نگین فلات زنجان

گنبد سلطانیه نگین فلات زنجان

مرمت و باسازی سلطانیه

مرمت این مجموعه از سال ۱۳۴۰ شروع شده و می­رود که داربست­ها نیز به آثار باستانی تبدیل شود . این مجموعه در ده سال ساخته شده اما طی ۴۰ سال هنوز مرمت آن تمام نشده است . اولین مرمت ابتدا در سال ۱۳۴۰ به وسیله احمد صفری که معلم بود آغاز شد  درب سلطانیه را مرمت کرد و امروزه دلایل تاخیر مرمت را کمبود اعتبار می­دانند که اگر بخواهند این مجموعه را ۴۵ درصد آن تعمیر شده در ۱۰ سال تعمیر کلی کنند ، سالانه به ۵۰۰ میلیون تومان نیاز است .

گفتنی هست شهر سلطانیه فاقد هتل ، مسافرخانه ، رستوران ، فروشگاه و تاسیسات اقامتی است اما قرار است در مجموعه چلپی تاسیسات ایجاد شود .

گردآوری و تنظیم: تارا رادفر

گنبد سلطانیه نگین فلات زنجان

Please follow and like us:

دیدگاه ها بسته شده است